محمد حسن خان اعتماد السلطنه
2180
مرآة البلدان ( فارسى )
مىگردد كه در سوابق ايام تمام اين دره مزروع مىشده . الحال هم قابل سيصد خروار بذرافشان بلكه متجاوز است . اين نيست مگر به واسطهء كمى سكنهء آنجا . باوجود اين هشتاد و چهار نفر نوكر مىدهند . اين درهء قابل را سالى هزار خروار ارتفاع و حاصل است . رودخانه از چرات به انند از اينجا به الاشت از آنجا به كليون از آنجا به كارمزد از آنجا به شيركلا با آب دراسله وصل مىشود . كوههاى چرات بز ، ميش و كل دارد . پلنگ و گرگ و روباه در اين جبال هست . در كوههاى شمال انند مارهاى قتال زهردار دارد كه به محض گزيدن ، شخص هلاك مىشود . پنج نفر حاجى دارد و ملا مكتبى . گوسفند چرات غالبا زل يعنى بىدنبه و دنبهدار هم مىباشد . در كمرود هم گوسفند دنبهدار دارد . به اين جهت گوسفندهاى دنبهدار را زمستان در خود چرات مىگذارند و به قشلاق نمىبرند . از دو دره از مجراى تنگ سنگى آب جارى است كه داخل رود چرات مىشود . اين دو آب هزار ذرع به يكديگر مسافت دارند . از ده چرات به بالا سمت جنوب يك آبى است كه موسوم به آب سرين و ند مىباشد كه در اينجا فصل اواسط تابستان سه سنگ آب دارد . بعد آب لىپشت است كه نيمسنگ آب دارد . غارى در لىپشت است كه تفصيل از اين قرار است : از دامنهء لىپشت الى غار تقريبا يك ساعت راه است . هزار ذرع به غار مانده پياده به صعوبت بالا مىرود . در غار عرضا ده ذرع و طولا طرف مشرق ده ذرع و طرف مغرب چهار ذرع است . در غار رو به شمال است . داخل غار كه مىشوند به قدر پنج شش ذرع عرض و ده ذرع طول فضائى است . سقف مثل طاق است . شش هفت ذرع ارتفاع دارد . همهجاى طاق داغ آب هست . مقابل در سمت جنوب منفذى است كه سربالا مىرود و سنگهاى قوى روى هم سوار شده و داغ آب دارد . گويا در زمان بهار و برف آبى از اين منفذ جارى بوده به قدر چهل ذرع كه بالا مىرود ، فضائى است كه بايد با چراغ رفت و قدر پنج ذرع در پنج ذرع . بالاتر از آن فضائى است مثل فضاى اول . از طاق آن آبى جارى است قطرهقطره . هرقطره منجمد شده لوله تشكيل داده بعضى كه زيادتر شده به شكل پنجه چند شاخه متشكل شده است . از آن لولهها آب مقطر است روى زمين كه چكيده است باز متحجر شده و بالا آمده و سفيد رنگ است . اما چندان حجريت ندارد و سست است و از آن نمونه آورده شده وسط آن سنگ سخت است .